ماده ۱۱ – دعوا باید در دادگاهی اقامه شود که خوانده در حوزه قضایی آن اقامتگاه دارد و اگر خوانده در ایران اقامتگاه نداشته باشد، در صورتی که در ایران محل سکونت موقت داشته باشد، در دادگاه همان محل باید اقامه گردد و هرگاه در ایران اقامتگاه و یا محل سکونت موقت نداشته ولی مال غیرمنقول داشته باشد، دعوا در دادگاهی اقامه میشود که مال غیرمنقول در حوزه آن واقع است و هرگاه مال غیرمنقول هم نداشته باشد، خواهان در دادگاه محل اقامتگاه خود اقامه دعوا خواهد کرد.
تبصره – حوزه قضایی عبارت است از قلمرو یک بخش یا شهرستان که دادگاه در آن واقع است. تقسیمبندی حوزه قضایی به واحدهایی از قبیل مجتمع یا ناحیه، تغییری در صلاحیت عام دادگاه مستقر در آن نمیدهد.
صلاحیت ذاتی مربوط به نوع دادگاه و مرتبه آن است (مثلاً دادگاه عمومی، دادگاه انقلاب، یا دیوان عالی کشور). صلاحیت محلی (یا نسبی) مربوط به محل جغرافیایی و حوزه قضایی دادگاه است (مثلاً دادگاه تهران یا دادگاه کرج).
صلاحیت ذاتی مهمتر و آمره است؛ به این معنی که دادگاه باید رأساً آن را بررسی کند و طرفین نمیتوانند در مورد آن توافق کنند. نقض صلاحیت ذاتی منجر به نقض حکم است. صلاحیت محلی در برخی موارد (مانند قراردادها) میتواند مورد توافق طرفین قرار گیرد.
قاعده کلی و اصلی این است که دادگاه محل اقامت خوانده (فردی که از او شکایت شده است) صالح به رسیدگی است، مگر در مواردی که قانون استثنا کرده باشد (مانند دعاوی اموال غیرمنقول).
اگر دادگاه فاقد صلاحیت باشد (اعم از ذاتی یا محلی)، باید با صدور قرار عدم صلاحیت، پرونده را برای رسیدگی به دادگاه صالح ارسال کند.
چگونه یک وکیل مالیاتی میتواند صلاحیت دادگاه را بر اساس ماده ۱۱ آد.م تعیین کند؟
- تعیین صلاحیت ذاتی
ابتدا مشخص کنید که دعوا در صلاحیت کدام نوع دادگاه یا مرجع است
- تعیین صلاحیت محلی (اقامت خوانده)
اگر دعوا در دادگاه عمومی طرح میشود، باید محل اقامت قانونی شرکت یا فرد خوانده را به دست آورید؛ زیرا دادگاه محل اقامت خوانده، صالح به رسیدگی محلی است.
- بررسی استثنائات قانونی
در مواردی مانند دعاوی مربوط به اموال غیرمنقول یا قراردادها، باید استثنائات قانونی را بررسی کرده و در صورت وجود، دادخواست را در دادگاه محل وقوع مال یا محل اجرای قرارداد تقدیم کنید.
