فصل اول – مالیات بردرآمد املاک

ماده ۸۰ قانون مالیات‌های مستقیم، تکالیف زمانی مودیان املاک را مشخص کرده است. وحید اکبری در این مطلب تشریح می‌کند که برای حق واگذاری محل (سرقفلی) و املاک دستدارمی، مودی تنها ۳۰ روز پس از معامله فرصت دارد اظهارنامه بدهد. اما در سایر موارد (مثل مالیات بر درآمد اجاره)، مهلت تا پایان تیرماه سال بعد است. همچنین طبق تبصره‌های این ماده، در معاملات رسمی، اعلام به دارایی قبل از معامله الزامی است و در معاملات غیررسمی، خریدار موظف است ظرف ۳۰ روز موضوع را به اداره مالیات اطلاع دهد.

ماده ۷۸ قانون مالیات‌های مستقیم به عنوان یک قانون احتیاطی عمل می‌کند. وحید اکبری در این مطلب توضیح می‌دهد که هرگاه مالک یک ملک، حقوقی را (مانند حق انتفاع، ارتفاق یا صلح حقوق) به دیگری واگذار کند و این واگذاری در مواد قبلی (۵۳ تا ۷۷) تعیین تکلیف نشده باشد، مشمول مالیات خواهد بود. مبنای محاسبه این مالیات، وجوه دریافتی مالک است که با نرخ‌های مقرر در ماده ۵۹ (ارزش معاملاتی) محاسبه می‌شود. در واقع این ماده اجازه نمی‌دهد واگذاری حقوق تحت عناوین مختلف، از تور مالیاتی فرار کند.

ماده ۷۵ قانون مالیات‌های مستقیم، مستأجرین املاک اوقافی را از نظر مالیات نقل و انتقال، در حکم مالک عرصه (نسبت به حقوق واگذاری) قرار می‌دهد. وحید اکبری در این مطلب توضیح می‌دهد که حتی اگر شما مالک زمین نباشید و فقط حق اجاره عرصه را داشته باشید، در زمان انتقال، مشمول مالیات این فصل خواهید بود. طبق تبصره ۱، تاریخ تنظیم اجاره‌نامه با اوقاف به عنوان «تاریخ تملک» شما در نظر گرفته می‌شود که در محاسبات عایدی سرمایه بسیار حیاتی است. همچنین، این معامله مانع از کسر هزینه‌های اجاره پرداختی به اوقاف از درآمد مشمول مالیات (موضوع تبصره ۷ ماده ۵۳) نخواهد بود.

ماده ۷۴ قانون مالیات‌های مستقیم، املاک فاقد سند رسمی که تحت عنوان «دستدارمی» یا عناوین عرفی مشابه در تصرف اشخاص هستند را مشمول مالیات می‌داند. وحید اکبری در این تحلیل توضیح می‌دهد که هرگونه واگذاری حقوق نسبت به این املاک، دقیقاً مانند انتقال قطعی املاک سنددار مشمول مالیات (نرخ ۵ درصد) است. نکته کلیدی این ماده این است که سازمان مالیاتی، متصرف را در حکم مالک شناخته و تاریخ شروع تصرف او را به عنوان «تاریخ تملک» در نظر می‌گیرد.

ماده ۷۲ قانون مالیات‌های مستقیم، حق بازگشت مالیات پرداخت شده برای معاملات نافرجام را تضمین می‌کند. اگر شما مالیات نقل و انتقال، حق واگذاری (سرقفلی) یا درآمد اتفاقی را پرداخت کرده باشید اما معامله در دفترخانه ثبت نشود، اداره مالیات مکلف است ظرف ۱۵ روز پس از تایید دفترخانه، مبلغ را به شما بازگرداند. وحید اکبری تاکید می‌کند که این استرداد نه از بودجه سالانه، بلکه از «محل وصولی جاری» اداره انجام می‌شود تا سرعت کار بالا برود.

ماده ۷۱ قانون مالیات‌های مستقیم یک راه نجات مالیاتی برای کسانی است که زمین را به صورت قولنامه‌ای خریده و سپس در آن بنا ساخته‌اند. وحید اکبری در این مطلب توضیح می‌دهد که در زمان تبدیل سند عادی به رسمی، اداره مالیات نباید ارزش ساختمان (اعیانی) را در محاسبه مالیات ۵ درصدی لحاظ کند؛ چرا که این ساختمان توسط خودِ خریدار ساخته شده و جزو دارایی فروشنده نبوده است. شرط اصلی استفاده از این مزیت، تأیید زمان احداث بنا توسط شهرداری، مراجع قضایی یا نهادهای دولتی ذی‌ربط است.