مشخصات رسمی سند
- نوع سند: بخشنامه
- شماره: 30/5/2556/29502
- تاریخ صدور: 1372/06/20
- مرجع تصویب: معاون درآمدهای مالیاتی
متن اصلی بخشنامه و پیوست‌ها
به‌پیوست تصاویر فهرست الفبایی رشته‌های مختلف صنایع دستی کشور همراه با تعاریف و ویژگی‌ها و طبقه‌بندی صنایع مذکور، واصله از سازمان صنایع دستی ایران به لحاظ ارتباط با ماده ۱۴۲ قانون مالیات‌های مستقیم مصوب اسفند ماه ۱۳۶۶ مجلس شورای اسلامی و اصلاحیه بعدی آن، مصوب 1371/02/07 جهت اطلاع و اقدام لازم ارسال می‌گردد.
بخش اول: فهرست الفبایی رشته‌های مختلف صنایع دستی کشور
- الف) ابریشم‌بافی – آینه دوزی – اجاق قراقی – اهرامی‌بافی
- ب) بامبوبافی – برک‌بافی – بافت پارچه‌های با الیاف پنبه‌ای، پشمی و غیره – برزنت‌بافی
- پ) پاپیه‌ماشه – پتوبافی – پولک‌دوزی – پلاس‌بافی (لته‌بافی) – پته‌دوزی – پوستین‌دوزی – پادری و کفپوش اتومبیل – پرده‌بافی – پیکرتراشی
- ت) تراش روی شیشه – ترمه‌بافی – تذهیب – تکمیلی – تخت‌کشی گیوه
- ج و چ) جواهرسازی – جاجیم‌بافی – چادرشب‌بافی – چیغ‌بافی – چاروق‌دوزی – چاقوسازی – چادربافی – چوقابافی – چاپ باتیک – چاپ سیلک – چهل‌تکه‌دوزی (خاتمی‌دوزی) – چغیه‌بافی – چشمه‌دوزی – جنته‌بافی – چاپ شابلون
- ح) حصیربافی – حوله‌بافی
- خ) خاتم‌سازی – خراطی – خوس‌دوزی – خامه‌دوزی – خورجین‌بافی
- د) دستبافی – دارایی‌بافی – دلوچه‌سازی – ده یک‌دوزی
- ر) ریزه‌کاری چوب – روکاری – رندبافی
- ز) زری‌بافی – زینت‌آلات محلی – زیلوبافی
- س) سرامیک‌سازی – سفال‌سازی – سوزندوزی – سبدبافی – سراجی – سنگ‌تراشی – سکه‌دوزی – سکمه‌دوزی – ساچیم‌بافی – سیاه‌چادربافی – ساخت و قلمزنی مصنوعات فلزی – سجاده‌بافی – سوخت روی چوب – سوخت روی چرم – سراندازبافی
- ش) شیشه‌گری – شمدبافی – شال‌بافی – شعربافی – شک‌بافی – شیریکی‌پیچ‌بافی
- ص) صنایع دستی دریایی
- ط) طلاکوبی روی فولاد
- ظ) ظریف‌دوزی
- ع) عروسک‌سازی – عریض‌بافی – عبابافی – علامت‌سازی
- ق) قلاب‌دوزی – قلاب‌بافی – قرقره‌بافی – قلمکارسازی – قالی‌بافی – قیطان‌دوزی
- ف) فلزکاری – فیروزه‌تراشی – فیروزه‌کوبی
- ک) کلاه‌مالی – کاشی‌سازی – کانوافافی
- گ) گیوه‌دوزی – گلدوزی – گلابتون‌دوزی – گبه‌بافی – گلیم‌بافی – گرگوربافی – گره‌چینی
- ل) لباس‌های محلی
- م) محصولات بافتنی – منبت‌کاری چوب – ملیله‌سازی – ملیله‌دوزی – منگوله‌بافی – مینیاتورستزی – میناکاری – مشبک‌کاری (روی چوب) – مشبک‌کاری (روی فلز) – معرق چوب – معرق کاشی – مرواربافی – موجوق‌بافی – منجوق‌بافی – میل‌بافی – مقنعه‌بافی – محرق – محصولات تلفیقی
- ن) نقاشی روی شیشه – نقاشی روی کدو – نازک‌کاری چوب – نقره‌سازی – نقاشی و خطاطی روی چوب – نقاشی روی چرم – نقاشی روی صدف – نمدمالی – نقده‌دوزی
- ی) یراق‌دوزی
بخش دوم: تعاریف صنایع دستی
- تعریف دایره‌المعارف بریتانیکا:صنایع دستی به آن گروه از صنایع گفته می‌شود که مهارت، ذوق و بینش انسان در تولید آن نقش اساسی دارد.
- دیدگاه استاد علی‌اکبر دهخدا:صنایع دستی عبارت است از آنچه با دست ساخته می‌شود؛ از پارچه، قالی، ساخته‌های فلزی و غیره در مقابل صنایع ماشینی.
- دیدگاه استاد دکتر محمد معین:«صنایع دستی» شامل صنعت‌هایی است که دست در آن دخیل است مانند پارچه‌بافی و قالی‌بافی.
- تعریف دیگر:صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته می‌شود.
- تعریف کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران:صنایع دستی مجموعه‌ای از «هنر-صنعت‌ها»ست که عمدتاً با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده بنحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این‌گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای می‌باشد.
بخش سوم: ویژگی‌های صنایع دستی
۱. انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی: برای تولید هر یک از فرآورده‌های دستی مراحل متعددی طی می‌شود ولی انجام کلیه این مراحل به‌وسیله دست و ابزار و وسایل دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید بدین طریق انجام شود، محصول تولیدشده با توجه به موارد ذکرشده در تعریف، صنایع دستی محسوب می‌گردد.
۲. حضور موثر و خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته‌شده و امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح‌های مختلف در مرحله ساخت این‌گونه فرآورده‌ها.
۳. تامین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی.
۴. داشتن بار فرهنگی (استفاده از طرح‌های اصیل، بومی و سنتی).
۵. عدم همانندی و تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر.
۶. عدم نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر.
۷. دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر.
۸. قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری).
۹. قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به‌صورت سینه به سینه و همچنین طبق روش استاد و شاگردی.
بخش چهارم: طبقه‌بندی صنایع دستی
صنایع دستی کشورمان را می‌توان از جهات مختلف طبقه‌بندی نمود، ولی از آنجا که روش و تکنیک تولید فرآورده‌های دستی یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز این صنعت می‌باشد، لذا در اینجا طبقه‌بندی عمدتاً بر مبنای روش و تکنیک ساخت محصولات انجام شده است:
- بافته‌های داری: محصولاتی که به کمک دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در زمان بافت تولید می‌شوند (مثل: قالی، گلیم، چنته، رویه پشتی و بعضی از انواع زیلو).
- دستبافی (نساجی سنتی): فرآورده‌هایی که با کمک دستگاه‌های بافندگی دووردی، چهاروردی، شش‌وردی، هشت‌وردی و ژاکات دستی تولید می‌شوند (نظیر: جاجیم، ترمه‌دوزی، زری، شال و انواع پارچه‌های پنبه‌ای، پشمی و کرکی).
- بافتنی: انواع مصنوعاتی که با کمک میل و قلاب و نظایر آن و با الیاف طبیعی تولید می‌شوند (نظیر: دستکش، جوراب، کلاه، شال‌گردن و روسری).
- روکاری و رودوزی: کلیه مصنوعاتی که از طریق دوختن نقوش سنتی بر روی پارچه‌های بدون نقش یا کشیدن قسمتی از نخ‌های تار و پود پارچه بوجود می‌آیند (نظیر: سوزندوزی، قلاب‌دوزی، ملیله‌دوزی، خامه‌دوزی، خوس‌دوزی، گلابتون‌دوزی و پته‌دوزی).
- چاپ‌های سنتی: کلیه پارچه‌هایی که به‌وسیله قلم‌مو، مهر و نظایر آن رنگ‌آمیزی شده و نقش می‌پذیرند (مانند: چاپ قلمکار، چاپ کلاه‌هایی (باتیک) و چاپ دندانی).
- نمدمالی: انواع مصنوعاتی که بر اثر درگیری و متراکم نمودن پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می‌شوند (نظیر: کلاه نمدی، پالتوی نمدی (کپنک)، نمد زیرانداز و نمد پادری).
- سفالگری و سرامیک‌سازی: محصولاتی که با استفاده از گل رس و همچنین گل حاصله از سنگ‌های کوارتز و کائولن به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته و پخته می‌شوند.
- شیشه‌گری: محصولاتی که از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب‌شده در کوره نظیر سیلیس، خرده‌شیشه یا ترکیبی از این دو و با استفاده از روش دمیدن توسط لوله مخصوص و کاربرد ابزار دستی حاصل می‌شوند.
- تولید فرآورده‌های پوست و چرم: محصولاتی که با استفاده از پوست و چرم دباغی‌شده به شیوه سنتی تولید می‌گردند (نظیر: پوستین، کلاه پوستی، چاروق).
- ساخت محصولات فلزی و آلیاژ: فرآورده‌هایی که به شیوه سنتی و با استفاده از ابزار دستی و انواع فلزات (مس، نقره، طلا و آهن) و آلیاژها تولید می‌شوند (نظیر: ظروف خانگی، چاقو، قندشکن، قلم‌تراش و قفل).
- قلمزنی، مشبک‌کاری، حکاکی روی فلزات و آلیاژها: هنر-صنعتی است که طی آن طرح‌ها و نقش‌های سنتی با استفاده از قلم و چکش روی اشیاء فلزی شکل می‌گیرد.
- سنگ‌تراشی و حکاکی روی سنگ: شامل مصنوعاتی که مواد اولیه اصلی آن را انواع سنگ‌ها (فیروزه، مرمر، یشم، سنگ سیاه و سفید) تشکیل داده و تراشیده یا حکاکی می‌شوند.
- خراطی چوب: شیوه‌ای از تولید محصولات چوبی است که طی آن به وسیله دستگاه خراطی اشیائی نظیر قلیان، گهواره، پایه آباژور و ظروف ساخته می‌شود.
- ریزه کاری و نازک‌کاری چوب: روشی است که طی آن به وسیله وسایل نجاری قطعات کوچک چوبی به‌صورت روکش بر روی بدنه چوبی چسبانده و شکل می‌گیرند (نظیر شکلات‌خوری، زیرسیگاری و قاب عکس).
- منبت‌کاری، کنده کاری، مشبک‌کاری چوب: شیوه تولیدی که طی آن نقش‌های سنتی با استفاده از قلم، مغار و ابزار نجاری روی چوب‌های مرغوب شکل می‌پذیرد.
- حصیربافی: شامل بامبوبافی، مرواربافی، ترکه بافی، سبدبافی و چیغ‌بافی؛ یعنی بافت رشته‌های حاصل از الیاف سلولزی (گیاهی) به کمک دست و ابزار ساده.
- خاتم‌سازی: روشی از تولید فرآورده‌های چوبی است که با استفاده از به‌هم‌چسبانیدن قطعات کوچک فلزات، استخوان و چوب در طرح‌های هندسی و سنتی ساخته می‌شود.
- معرق‌کاری: ترسیم طرح‌های سنتی بر روی زمینه چوبی یا سرامیک و پر کردن فضای خالی شده با قطعات چوب، سرامیک، فلز یا سنگ.
- کاشی‌گری: ساخت انواع کاشی‌ها با استفاده از طرح‌های سنتی برای ابنیه مذهبی و تاریخی از طریق قالب‌گیری گل رس، پخت در کوره و لعاب‌زنی.
- ملیله‌سازی: ساخت اشیاء مختلف نظیر سرویس چایخوری و زینت‌آلات با استفاده از مفتول‌های نقره، طلا و مس و ابزار ساده فلزکاری.
- میناکاری: ساخت بدنه فلزی، لعاب‌کاری، پخت، نقاشی و پخت مجدد اشیاء در کوره با استفاده از طرح‌های اصیل و سنتی.
- ساخت اشیاء مستظرفه و هنری: شامل مینیاتورسازی، نقاشی روی صدف، نقاشی روی چرم، پاپیه‌ماشه و تذهیب.
- ساخت زیورآلات: تولید انواع جواهرات محلی و زینت‌آلات با استفاده از طلا، نقره و انواع آلیاژها.
- ساخت سایر فرآورده‌های سنتی: نظیر فیروزه‌کوبی، طلاکوبی روی فولاد، انواع عروسک‌های محلی، تخت‌کشی گیوه و غیره.
