ماده ۳۹ متمم و کامل‌کننده همان بحث قبلی است. اگر در ماده ۳۸ فهمیدیم که چه کسانی باید مالیات بدهند، ماده ۳۹ به ما می‌گوید که مسئولینِ این کار چه وظایف اداری و قانونی دارند و چقدر وقت دارند تا به اداره مالیات گزارش بدهند.

قانون‌گذار در این ماده برای چهار دسته از افراد که مسئول اجرای این کارهای خیر یا وصایا هستند، تکالیفی مشخص کرده است. بیایید اول این افراد را بشناسیم و بعد مهلت‌ها و جریمه‌ها را با یک جدول و مثال بررسی کنیم.

مسئولین گزارش به اداره مالیات (چه کسانی مکلف هستند؟)

• متولی: کسی که مسئول اداره کردن مالِ وقف شده است.
• حبس‌کننده و نذرکننده: خودِ شخصی که مالش را حبس کرده یا نذر نموده است (چون خودش هنوز زنده و سرپا است).
• وصی: کسی که از طرف متوفی (موصی) مامور شده تا بعد از مرگ او، به وصیت‌نامه‌اش عمل کند.

جدول زمان‌بندی و وظایف (ماده ۳۹ به زبان ساده)

نوع اقدام	مهلت ارسال اظهارنامه (گزارش به مالیات)	مهلت پرداخت مالیات
وقف، حبس، نذر	۳ ماه از تاریخ بستن قرارداد (وقوع عقد)	حداکثر ۳ ماه پس از پایان مهلت اظهارنامه (یعنی کلاً ۶ ماه از تاریخ عقد)
وصیت	۳ ماه از تاریخ فوتِ وصیت‌کننده (موصی)	حداکثر ۳ ماه پس از پایان مهلت اظهارنامه (یعنی کلاً ۶ ماه از تاریخ فوت)

یک مثال کاربردی و ملموس

فرض کنید آقای کریمی در تاریخ ۱ فروردین ۱۴۰۵ فوت می‌کند. او در وصیت‌نامه خود دوستش، «آقای کاظمی» را به عنوان وصی (مجری وصیت) انتخاب کرده و گفته است: «یک مغازه دارم که بعد از مرگم، درآمدش خرج درمان بیماران خاص شود.»

حالا طبق ماده ۳۹، وظیفه آقای کاظمی (وصی) چیست؟

1. قدم اول (ارسال اظهارنامه): آقای کاظمی از اول فروردین تا آخر خرداد ۱۴۰۵ (مهلت ۳ ماهه) فرصت دارد به سایت سازمان امور مالیاتی برود، فرم مخصوص را پر کند، مشخصات و ارزش مغازه را بنویسد و مدارک را بفرستد.
2. قدم دوم (پرداخت مالیات): پس از پایان خرداد، او ۳ ماه دیگر (یعنی تا آخر شهریور ۱۴۰۵) وقت دارد تا مالیات تعیین شده برای این مغازه را پرداخت کند.

اگر آقای کاظمی این کار را نکند چه می‌شود؟ مغازه توقیف نمی‌شود، اما به عنوان وصی، به خاطر تاخیر در انجام تکالیف قانونی، مشمول جرایم مالیاتی غیرقابل بخشش می‌شود و مراحل اداری ملک گره می‌خورد.

تبصره ماده ۳۹ به زبان ساده (معافیت‌های خاص)

این تبصره می‌گوید: حتی اگر مالِ مورد نظر از آن دست مواردی باشد که معاف از مالیات است (مثل وقف برای سازمان‌های دولتی، مساجد یا امور خیریه رسمی که در بند ۳ ماده ۲۴ آمده)، باز هم متولی یا وصی حق ندارند سکوت کنند!

آن‌ها همچنان موظف هستند ظرف همان ۳ ماه، فرم‌ها را پر کنند و به اداره مالیات بگویند: «ما این مال را وقف فلان خیریه رسمی کردیم که ذی‌نفع آن مشخص است.» در واقع، ارائه گزارش اجباری است، حتی اگر قرار باشد در نهایت مالیاتی پرداخت نشود.