حقوق و اصطلاحات مالیاتی گاهی به‌خاطر ادبیات سنگین قانونی کمی گیج‌کننده می‌شوند. بیایید ابتدا این اصطلاحات را به زبان ساده و با مثال‌های ملموس بررسی کنیم و سپس به سراغ ماده ۳۸ قانون مالیات‌های مستقیم برویم.

۱. اصطلاحات به زبان ساده

• موصی (وصیت‌کننده): به زبانی خیلی ساده، به شخصی که وصیت‌نامه را می‌نویسد و تعیین می‌کند بعد از مرگش با اموالش چه کار کنند، «موصی» می‌گویند.
  • مثال: آقای احمدی قبل از فوتش وصیت می‌کند که خانه‌اش به همسرش برسد؛ در اینجا آقای احمدی «موصی» است.
• وصیت‌نامه: سندی است که فرد در آن تکالیف بدهی‌ها، کارهای باقی‌مانده و نحوه تقسیم اموالش را برای بعد از فوت مشخص می‌کند.
• مال موقوفه: مالی (مثل زمین، ساختمان یا مغازه) است که صاحبش آن را از خرید و فروش یا نقل و انتقال برای همیشه خارج کرده تا منافع و درآمد آن فقط در راه خیر یا یک هدف مشخص (مثل ساخت مدرسه، کمک به فقرا یا امور مذهبی) صرف شود.
• نذر: تعهدی است که فرد با خدا می‌بندد؛ به این صورت که می‌گوید: «اگر فلان کار من درست شد یا فلان حاجت را گرفتم، مال یا کاری را در راه خدا هدیه یا انجام می‌دهم».
• حبس (در حقوق): وقتی صاحب یک ملک، حق استفاده از منافع آن (مثل سکونت یا اجاره) را برای مدت مشخصی (مثلاً تا زمان حیات یک شخص یا برای ۱۰ سال) به فرد دیگری واگذار می‌کند، اما مالکیت اصلی ملک همچنان برای خودش یا ورثه‌اش باقی می‌ماند. به این کار «حبس مال» می‌گویند.

۲. مفهوم ماده ۳۸ قانون مالیات‌های مستقیم با مثال کاربردی

ماده ۳۸ قانون مالیات‌های مستقیم به زبان ساده تکلیف مالیات بر اموال یا منافعی که از طریق نذر، وصیت، وقف یا حبس به دیگران می‌رسد را روشن می‌کند. قانون در این ماده دو حالت کلی را در نظر می‌گیرد:

حالت اول: انتقال خودِ مال (عین مال)

اگر بعد از فوت فرد، طبق وصیت یا نذر او، «اصل یک مال» به کسی منتقل شود:

1. اگر آن شخص جزو وراث باشد: مشمول مالیات بر ارث معمولی می‌شود.
2. اگر آن شخص غریبه (غیر از وراث) باشد: مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی (که نرخ بالاتری دارد) می‌شود.

حالت دوم: انتقال منافع مال (درآمد یا حق استفاده)

اگر اصل مال منتقل نشود، بلکه درآمد یا حق استفاده از آن از طریق نذر، وصیت، وقف یا حبس به کسی واگذار شود، آن شخص باید هر سال بابت آن منفعت یا درآمدی که کسب می‌کند، مالیات بر درآمد پرداخت کند.

یک مثال کاربردی و دقیق

فرض کنید زنده یاد «آقای رضایی» (که در اینجا موصی نام دارد) یک آپارتمان مسکونی دارد. او در وصیت‌نامه خود دو تصمیم متفاوت می‌گیرد که دقیقاً دو بخش ماده ۳۸ را نشان می‌دهد:

بخش اول (انتقال اصل مال): آقای رضایی وصیت می‌کند که بعد از فوتش، مالکیت سند این آپارتمان به پسرش (که وارث اوست) برسد.

• تکلیف مالیاتی: طبق ماده ۳۸، به محض فوت آقای رضایی و قطعی شدن وصیت، پسر او باید بر اساس نرخ‌های معمول مالیات بر ارث، مالیات این خانه را به دولت بدهد تا سند به نامش شود. (اگر وصیت می‌کرد ملک به یک دوست غریبه برسد، آن دوست باید مالیات سنگین‌ترِ «درآمد اتفاقی» را می‌داد).

بخش دوم (انتقال منافع مال – حبس/وقف): حالا فرض کنید آقای رضایی در وصیت‌نامه خود این‌طور نوشته است:

«اصل مالکیت آپارتمان متعلق به فرزندانم باشد، اما تا زمانی که خواهر بزرگم (خانم رضایی) زنده است، حق دارد در این خانه سکونت کند یا آن را اجاره دهد و از پولش استفاده کند.» (به این کار حبس یا وصیت منفعت می‌گویند).

• تکلیف مالیاتی: در این حالت، خانم رضایی (خواهر متوفی) صاحب سند خانه نشده، اما چون دارد از منافع آن (سکونت رایگان یا پول اجاره) بهره‌مند می‌شود، طبق بخش دوم ماده ۳۸، باید هر سال بابت این منفعتی که به دست می‌آورد، مالیات بر درآمد سالانه پرداخت کند.

یک نکته مهم (تبصره ماده ۳۸): تا زمانی که فرد زنده است، هیچ مالیاتی به مال مورد وصیت تعلق نمی‌گیرد؛ چون وصیت فقط و فقط با فوت موصی قطعی و لازم‌الاجرا می‌شود.