ماده ۲۹۰ قانون آیین دادرسی مدنی، ابزار تعامل میان دادگاه‌های سراسر ایران است. زمانی که ادله دعوا (مثل شاهد یا ملک) در شهر دیگری غیر از محل رسیدگی قرار دارد، دادگاه رسیدگی‌کننده (منیب) به دادگاه محل وقوع دلیل (نایب) “نیابت” می‌دهد. شرط کلیدی این است که “مباشرت” (حضور فیزیکی خودِ قاضی اصلی) ضروری نباشد. در نهایت، اعتبار این تحقیقات وحی منزل نیست و به “وثوق” (اطمینان و اعتماد) قاضی پرونده بستگی دارد؛ یعنی قاضی می‌تواند اگر گزارشی را مخدوش دید، به آن ترتیب اثر ندهد.

ماده ۲۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی بیانگر این اصل است که درخواست سوگند، حقِ طرفی است که آن را مطالبه کرده و وی می‌تواند تا پیش از اجرای مراسم، از آن “عدول” کند. با انصراف متقاضی، مسیر دادرسی مسدود نمی‌شود؛ بلکه دادگاه موظف است به جای تکیه بر سوگند، به سراغ “سایر مستندات و ادله” موجود در پرونده برود و بر اساس آن‌ها اقدام به انشاء رأی نماید. این ماده مانع از آن می‌شود که صرفِ درخواست سوگند، منجر به توقف دادرسی در صورت پشیمانی متقاضی گردد.

ماده ۲۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی، ضوابط اجرای “سوگند” را مشخص می‌کند. اصل بر آن است که قسم باید در “جلسه رسمی دادگاه” و در حضور قاضی خورده شود. اما اگر کسی عذر موجهی برای حضور نداشت (مانند بیماری شدید)، قانونگذار راه‌های جایگزینی پیش‌بینی کرده است: ۱. تعیین وقت مجدد، ۲. اعزام قاضی به محل فرد، یا ۳. دادن “نیابت قضایی” به قاضی دیگر برای اجرای مراسم قسم. در هر صورت، صورت‌جلسه نهایی برای دادگاه اصلی ارسال و مبنای صدور رأی قرار می‌گیرد.

ماده ۲۸۷ قانون آیین دادرسی مدنی به فردی که باید سوگند یاد کند (یا سوگند را رد کند) فرصتی برای تصمیم‌گیری می‌دهد. اگر این شخص درخواست “مهلت” کند، دادگاه با دو شرط مهم می‌تواند حداکثر “یک بار” به او مهلت دهد: اول اینکه این تاخیر باعث “ضرر” به طرف مقابل نشود (مثلاً ضرر مالی یا از بین رفتن دلیل)، و دوم اینکه این مهلت کوتاه باشد. این ماده برای جلوگیری از تصمیمات عجولانه در مسائل مهمی چون سوگند طراحی شده است.

ماده ۲۸۶ قانون آیین دادرسی مدنی، مرحله اجرایی “قرار اتیان سوگند” را شرح می‌دهد. پس از صدور قرار، دادگاه فرد را احضار می‌کند. اگر شخص حاضر شد و سوگند یاد کرد، دعوا با سوگند او (اگر به نفعش باشد) فیصله می‌یابد. اما اگر بدون عذر موجه حاضر نشد یا از سوگند خوردن امتناع کرد، این عمل “نکول” نامیده می‌شود. در این حالت، دادگاه دو راه دارد: یا سوگند را به طرف مقابل (خواهان) “رد” می‌کند (که اگر او هم سوگند بخورد، حکم به نفع او صادر می‌شود)، یا مستقیماً حکم به “سقوط دعوا” (یعنی بی‌حقی خواهان) می‌دهد. اطلاع‌رسانی دقیق این عواقب در احضاریه الزامی است.

ماده ۲۸۵ قانون آیین دادرسی مدنی، نحوه صحیح “قسم خوردن” را مشخص می‌کند. نکته کلیدی این است که باید بدانیم چه کسی قسم می‌خورد: اگر “منکر” (کسی که ادعایی علیه او مطرح شده) قسم می‌خورد، باید بر “عدم وجود” ادعا سوگند یاد کند (مثلاً: “من فلان مبلغ را از شما طلبکار نیستم”). اما اگر “مدعی” (کسی که ادعایی را مطرح کرده) قسم بخورد، باید بر “وجود” ادعایش سوگند یاد کند (مثلاً: “من فلان مبلغ را از او طلبکارم”). مهم این است که خواسته فرد از قسم خوردن کاملاً واضح و روشن باشد.

ماده ۲۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی اجازه می‌دهد درخواست سوگند به صورت شفاهی یا کتبی ارائه شود. درخواست شفاهی باید در صورت‌جلسه نوشته و به امضای درخواست‌کننده برسد. این درخواست تا پایان مراحل دادرسی امکان‌پذیر است.

ماده ۲۸۳ قانون آیین دادرسی مدنی روشن می‌کند که دادگاه بدون درخواست طرفین نمی‌تواند سوگند دهد. اگر دادگاه بدون درخواست سوگند صادر کند، این سوگند بی‌اثر است و چنانچه بعداً درخواست اجرای آن شود، باید سوگند تجدید گردد.

وقتی طرفین برای ادای سوگند در دادگاه حاضر نباشند، طبق ماده ۲۸۲ قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه باید وقت جلسه جدید تعیین کرده و طرفین را با احضارنامه‌ای که علت حضور در آن قید شده، احضار نماید.

ماده ۲۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی تصریح می‌کند که سوگند باید با لفظ جلاله (والله، بالله، تالله) یا نام خداوند به هر زبان ادا شود و دادگاه می‌تواند در صورت نیاز زمان، مکان و الفاظ سوگند را تعیین کند. سوگند میان مسلمان و غیرمسلمان تفاوتی ندارد و تمام مراحل سوگند در صورت‌جلسه ثبت می‌شود.

ماده ۲۸۰ قانون آیین دادرسی مدنی بیان می‌کند که در موارد حدود شرعی، حق سوگند وجود ندارد، مگر در جرم سرقت که فقط در جنبه حق‌الناسی آن (مانند استرداد مال مسروقه) سوگند پذیرفته است؛ اما سوگند به تنهایی برای اثبات حد شرعی سرقت کافی نیست.

ماده ۲۷۹ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می‌کند که در دعوا علیه متوفی، اگر خواهان از ورثه صاحب حق باشد، باید پس از اقامه بینه، سوگند نیز یاد کند؛ در غیر این صورت ادعا ساقط می‌شود. در صورت تعدد ورثه، هر وارث برای سهم خود باید سوگند بخورد. اگر خواهان غیرورثه باشد، یک سوگند پس از بینه کافی است.